بازگشت آتى تاريخ به « عصر زرين » پيشين را ابطال كند ، نخست به ردّ مؤلفه‌ها و بنيان‌هاى شرعى و مستمسكات دينى آن همّت گمارد ، ازاين‌رو كوشيد تا روايات مويد اين نظريه را فاقد مآخذ معتبر و استنادات موثّق بنماياند . يكى از داده‌هاى روايى كه مىتوانست پايه‌ى تحليل و توجيه دينى نظريه‌ى دورانى تاريخ باشد ، احاديث المهدى بودند كه ابن خلدون براى تضعيف آن‌ها انگيزه‌ى نيرومندى داشت . « 1 » تحليل ديگرى از تأثير انگاره‌هاى اجتماعى - تاريخى ابن خلدون بر موضع وى در قبال مسئله‌ى « مهدىباورى » نيز ارايه شده است ، كه آن را نيز به اختصار بازگو مىكنيم : ابن خلدون معتقد است جوهره و شيرازه‌ى مدنيت اجتماعى و عامل اصلى تداوم‌بخش حيات اجتماعات بشرى ، عنصر « عصبيّت » است . او علت انحصارى همه‌ى تحولات خرد و كلان اجتماعى و جريانات عظيم تاريخى را همان پيوندهاى نسبى - نژادى و اقتدارهاى قومى - قبيلگى مىدانست . او براساس اين كليشه‌ى ثابت تحليلى خود ، نمىتوانست رخداد يك انقلاب عظيم جهانى و پيروزى رهبرى آن را به دست امام مهدى عليه السّلام باور كند . زيرا مهدى موعود طبق فرض ، يك فرد از نژاد عرب و از قبيله‌ى قريش و تيره‌ى بنىهاشم و فاطمى است . از آنجا كه هاشميان و فاطميان از هم پاشيده شده و هيچ‌گونه اقتدار قومى ندارند ، مهدى فاطمى با چه پشتوانه و نيرويى مىخواهد ، قيام كرده و حكومتى در سطح جهانى به‌پا دارد ؟ ! بر اساس قوانين تكوينى حاكم بر تاريخ ، چنين واقعه‌اى محال بوده ، پس نمىتواند از منظر دينى ، پايه و اساس درستى داشته باشد . لذا احاديث المهدى بىترديد مجعول و غير قابل استناداند . « 2 » * * *

--> ( 1 ) . آنچه گذشت تحليلى بود كه محسن مهدى از موضعگيرى ابن خلدون در قبال احاديث المهدى ارائه داده است ؛ ر . ك : فلسفه‌ى تاريخ ابن خلدون / محسن مهدى / ترجمه‌ى مجيد مسعودى / ص 322 / شركت انتشارات علمى و فرهنگى / چاپ سوم / 1373 شمسى . ( 2 ) . اين تحليل را آيت الله ميرزا خليل كمره‌اى رحمه اللّه ارايه كرده‌اند و سپس در ردّ آن افزوده‌اند : نظريه‌ى ابن خلدون در باب جوامع امروزى مصداق نداشته و واضح البطلان است . زيرا پيوندهاى ايدئولوژيك و همگرايىهاى حزبى بر پايه‌ى منافع مشترك صنفى و اقتدار ناشى از آنها ، امروزه جاى عصبيّت يا قوم‌گرايى و قبيله‌گروى را گرفته است . ر . ك : 1 - نويد اسلام ( ترجمه‌ى بشارة الاسلام ) / علّامه سيد مصطفى كاظمى آل حيدر / ترجمه‌ى سيد محسن جزائرى / تعليقات : آيت الله ميرزا خليل كمره‌اى / چاپ اول / 1323 شمسى 2 - دوازدهمين امام و فلسفه‌ى غيبت مهدى / همو .